{"id":43,"date":"2021-09-13T13:55:16","date_gmt":"2021-09-13T11:55:16","guid":{"rendered":"http:\/\/zydziwlesznie.muzeumleszno.pl\/?p=43"},"modified":"2022-05-11T11:15:19","modified_gmt":"2022-05-11T09:15:19","slug":"rabini","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zydziwlesznie.muzeumleszno.pl\/?p=43","title":{"rendered":"Rabini"},"content":{"rendered":"\r\n

Leszno przez dekady stanowi\u0142o g\u0142\u00f3wne centrum gmin \u017cydowskich w Wielkopolsce. W \u017cydowskim \u015brodowisku reprezentowane by\u0142o przez najwybitniejszych uczonych i rabin\u00f3w, wielokrotnie po\u015brednicz\u0105cych w rozstrzyganiu najwa\u017cniejszych spor\u00f3w religijnych dziel\u0105cych europejsk\u0105 diaspor\u0119.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 rabin\u00f3w zwi\u0105zanych z gmin\u0105 \u017cydowsk\u0105 w Lesznie pochodzi\u0142a z Ma\u0142opolski, Mazowsza, z Czech lub ze wschodnich teren\u00f3w dawnej Rzeczypospolitej. Pierwszym naczelnym rabinem Leszna by\u0142 Izaak ben Abraham Moses Eilenburg z Krakowa, kt\u00f3ry do Leszna przyby\u0142 w 1647 roku. Jego nast\u0119pc\u0105 zosta\u0142 Izaak ben Schalom z G\u0105bina, wcze\u015bniej sprawuj\u0105cy urz\u0105d rabina w \u015aremie. Obaj byli autorami dzie\u0142 religijnych, komentarzy i orzecze\u0144 prawnych. Izaak ben Schalom zmar\u0142 w Lesznie w 1675 lub 1676 roku.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"Widok<\/a>
Fragment panoramy Leszna z widokiem synagogi, 1783 r.; Muzeum Okr\u0119gowe w Lesznie; nr inw. B.4698<\/figcaption><\/figure>\r\n

W 1679 roku w fotelu rabinackim zasiad\u0142 Itzig Elia Rahles z Nowego Miasta. Zebra\u0142 on wok\u00f3\u0142 siebie grono uczni\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 Josua Falk z Leszna, p\u00f3\u017aniejszy uczony i pisarz dzia\u0142aj\u0105cy w Hamburgu. Rales by\u0142 autorem wielu dzie\u0142 i komentarzy do Pi\u0119cioksi\u0119gu Moj\u017cesza. Zmar\u0142 w Lesznie w 1695 roku. Na nagrobku nazwano go \u201e\u015bwiat\u0142em nauki\u201d, a w leszczy\u0144skiej ksi\u0119dze pami\u0105tkowej \u201ewielkim\u201d.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Po kr\u00f3tkim okresie zarz\u0105dzania gmin\u0105 przez Mosesa Izaaka Spir\u0119 z Pragi, p\u00f3\u017aniejszego rabina krajowego w Czechach i Efraima Redischa z Uhersk\u00e9 Hradi\u0161t\u011b, w 1721 roku do Leszna przyby\u0142 Mordechaj ben Zebi Hirsch z Mi\u0119dzyrzecza na Litwie. By\u0142 on uznanym autorytetem i znawc\u0105 \u017cydowskiego prawa religijnego. Wraz z kilkoma innymi europejskimi rabinami powo\u0142ano go do rozstrzygni\u0119cia sporu o herezj\u0119 \u201esabbatian\u00f3w\u201d, toczonego ze zwolennikami nauk pseudoproroka Sabbataja Cwi. Zmar\u0142 w Lesznie w 1753 roku.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"P\u0142yta<\/a>
Nagrobek rabina Abrahama Abuscha Lissy na cmentarzu \u017cydowskim we Frankfurcie nad Menem, https:\/\/www.geni.com\/photo\/view\/6000000011194260202?album_type=photos_of_me&photo (domena publiczna)<\/figcaption><\/figure>\r\n

Jeszcze w tym samym roku nadrabinem Leszna zosta\u0142 jego brat Abraham Lissa, wcze\u015bniej dzia\u0142aj\u0105cy na Litwie. Uznawany by\u0142 za wz\u00f3r dobroczynno\u015bci. Ca\u0142y sw\u00f3j maj\u0105tek rozda\u0142 miejscowym ubogim. Zajmowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce medycyn\u0105, lecz\u0105c chorych i otaczaj\u0105c opiek\u0105 potrzebuj\u0105cych. Zas\u0142yn\u0105\u0142 jako autor komentarzy do Talmudu i Starego Testamentu. W 1759 roku zosta\u0142 powo\u0142any na urz\u0105d rabina do Frankfurtu nad Menem.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

W latach 1759-1767 naczelnym rabinem w Lesznie by\u0142 Uri Schraga Phoebus Helman, p\u00f3\u017aniejszy rabin w Berlinie i w Bonn. Od 1774 roku pe\u0142nienie tej funkcji powierzono Dawidowi Tewle z Brod\u00f3w. Podobnie jak jego poprzednicy, ws\u0142awi\u0142 si\u0119 jako znawca Talmudu i autor dzie\u0142 religijnych. Sprzeciwia\u0142 si\u0119 reformie \u017cydowskiego szkolnictwa proponowanej przez dzia\u0142aczy \u017cydowskiego ruchu o\u015bwieceniowego \u2013 haskali. Bra\u0142 czynny udzia\u0142 w odbudowie miasta po po\u017carach w 1767 i 1790 roku. Zmar\u0142 w 1792 roku.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"Karta<\/a>
Jacob Lissa, Derech ha-Chajim\u2026, 1874 r.; Muzeum Okr\u0119gowe w Lesznie; nr inw. B.6796<\/figcaption><\/figure>\r\n

W okresie zaboru pruskiego fotel pierwszego rabina obsadzono dopiero w 1809 roku. Zasiad\u0142 na nim Jacob Lissa (Lorberbaum), wcze\u015bniej dzia\u0142aj\u0105cy w Kaliszu. By\u0142 uznanym autorytetem w zakresie \u017cydowskiego rytua\u0142u. Uczeni z r\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w prosili go o rozstrzygni\u0119cia i opinie w najtrudniejszych kwestiach prawa moj\u017ceszowego. By\u0142 przeciwnikiem wszelkich reform judaizmu. Wyst\u0119powa\u0142 mi\u0119dzy innymi przeciwko wykorzystywaniu organ\u00f3w w \u017cydowskim nabo\u017ce\u0144stwie (\u201ezwada hamburska\u201d). W Lesznie za\u0142o\u017cy\u0142 prywatn\u0105 jesziw\u0119, w kt\u00f3rej kszta\u0142ci\u0142o si\u0119 liczne grono student\u00f3w. W 1821 roku powr\u00f3ci\u0142 do Kalisza, a nast\u0119pnie zosta\u0142 rabinem w Stryju, gdzie zmar\u0142 w 1832 roku.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Na nast\u0119pc\u0119 Jakoba Lissy powo\u0142ano Tobi\u0119 ben Jecheskela Ascha z Cz\u0142uchowa, rabina w Sep\u00f3lnie Kraje\u0144skim. Odrzuci\u0142 on propozycj\u0119 i wyjecha\u0142 do Krotoszyna, a gmin\u0105 przez kolejnych kilkadziesi\u0105t lat zarz\u0105dzali asesorzy rabinaccy.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"Popiersie<\/a>
Portret rabina Samuela Baecka, reprodukcja za: Fritz Scherbel, Juden in Lissa, Berlin 1932<\/figcaption><\/figure>\r\n

W 1864 roku, naczelnym rabinem w Lesznie zosta\u0142 Samuel Baeck z Boskovic na Morawach. By\u0142 uczonym, kaznodziej\u0105, autorem dzie\u0142 religijnych i historycznych. Wieloletnim opiekunem \u017cydowskiej m\u0142odzie\u017cy kszta\u0142c\u0105cej si\u0119 w leszczy\u0144skim gimnazjum i Stowarzyszenia Talmud-Tora, propaguj\u0105cego nauczanie tradycyjnej wiedzy religijnej. Baeck by\u0142 tak\u017ce wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielem i przewodnicz\u0105cym Towarzystwa Krzewienia Historii i Literatury \u017bydowskiej, delegatem Zwi\u0105zku Gmin \u017bydowskich w Niemczech i radc\u0105 w komisji ds. sierot i ubogich w Prowincji Pozna\u0144skiej. W 1905 roku po\u015bwi\u0119ci\u0142 now\u0105 synagog\u0119. Zmar\u0142 w 1912 roku w Lesznie.<\/p>\r\n

Ostatnim naczelnym rabinem Leszna by\u0142 Siegfried Gelles z Krotoszyna, doktor filozofii, wychowanek \u017bydowskiego Seminarium Teologicznego we Wroc\u0142awiu i student tamtejszego uniwersytetu. Urz\u0105d pe\u0142ni\u0142 w latach 1913-1921. Jako nauczyciel religii \u017cydowskiej, wzorem swojego poprzednika, prowadzi\u0142 wyk\u0142ady dla uczni\u00f3w Gimnazjum im. Kome\u0144skiego, a od 1920 roku, r\u00f3wnie\u017c uczni\u00f3w Prywatnego Gimnazjum im. Kanta. Od pocz\u0105tku swojego pobytu w Lesznie by\u0142 cz\u0142onkiem Lo\u017cy im. Raphaela Koscha, stowarzyszenia zaanga\u017cowanego w dzia\u0142alno\u015b\u0107 o\u015bwiatow\u0105, kulturaln\u0105 i charytatywn\u0105. Po wyje\u017adzie do Niemiec obj\u0105\u0142 urz\u0105d rabina w M\u00fcnchen-Gladbach, a 1939 roku osiad\u0142 z rodzin\u0105 w Londynie, gdzie zmar\u0142 w 1947 roku.<\/p>\r\n

\"Karta<\/a>
Siegfried Gelles, Die pantheistischen Gedanken in Leibnitz \u201eTheodizee\u201d\u2026, 1908 r.; https:\/\/www.abebooks.com\/servlet\/BookDetailsPL?bi (domena publiczna)<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Liczba rabin\u00f3w, uczonych, kaznodziei, s\u0119dzi\u00f3w i asesor\u00f3w rabinackich zwi\u0105zanych z Lesznem w XVII-XX wieku, liczona jest setkami imion i nazwisk. Wielu z nich przesz\u0142o do historii wsp\u00f3\u0142czesnego judaizmu, a ich spu\u015bcizna i dorobek do dzisiaj pozostaj\u0105 wa\u017cnym \u017ar\u00f3d\u0142em wiedzy i religijnej to\u017csamo\u015bci \u017byd\u00f3w na ca\u0142ym \u015bwiecie.<\/p>\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Leszno przez dekady stanowi\u0142o g\u0142\u00f3wne centrum gmin \u017cydowskich w Wielkopolsce. W \u017cydowskim \u015brodowisku reprezentowane by\u0142o przez najwybitniejszych uczonych i rabin\u00f3w, wielokrotnie po\u015brednicz\u0105cych w rozstrzyganiu najwa\u017cniejszych spor\u00f3w religijnych dziel\u0105cych europejsk\u0105 diaspor\u0119. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 rabin\u00f3w zwi\u0105zanych z gmin\u0105 \u017cydowsk\u0105 w Lesznie pochodzi\u0142a z Ma\u0142opolski, Mazowsza, z Czech lub ze wschodnich teren\u00f3w dawnej Rzeczypospolitej. Pierwszym naczelnym rabinem Leszna by\u0142 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":178,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-43","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bez-kategorii","has-thumbnail"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zydziwlesznie.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/43","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zydziwlesznie.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zydziwlesznie.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydziwlesznie.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydziwlesznie.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=43"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/zydziwlesznie.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/43\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":323,"href":"https:\/\/zydziwlesznie.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/43\/revisions\/323"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zydziwlesznie.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/178"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zydziwlesznie.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=43"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zydziwlesznie.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=43"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zydziwlesznie.muzeumleszno.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=43"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}