{"id":35,"date":"2021-09-17T13:41:28","date_gmt":"2021-09-17T11:41:28","guid":{"rendered":"http:\/\/zydziwlesznie.muzeumleszno.pl\/?p=35"},"modified":"2024-07-25T12:47:35","modified_gmt":"2024-07-25T10:47:35","slug":"dzielnica-zydowska","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zydziwlesznie.muzeumleszno.pl\/?p=35","title":{"rendered":"Dzielnica \u017cydowska"},"content":{"rendered":"\r\n

Dzielnica \u017cydowska w Lesznie po\u0142o\u017cona by\u0142a w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej cz\u0119\u015bci miasta, w obr\u0119bie wa\u0142\u00f3w miejskich, a jej granice wyznacza\u0142y ulice Ko\u015bcia\u0144ska (obecnie Gabriela Narutowicza) i \u0141aziebna. Zgodnie z przywilejem nadanym w 1626 roku przez Rafa\u0142a i Bogus\u0142awa Leszczy\u0144skich, \u017bydom nakazano zabudowanie miejsc pustych, zakazano posiadania wi\u0119cej ni\u017c jednego domu oraz zamieszkiwania poza wyznaczonym kwarta\u0142em.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"Najstarszy<\/a>
David Tscherning, Panorama Leszna, 1650; Muzeum Okr\u0119gowe w Lesznie; nr inw. S.191<\/figcaption><\/figure>\r\n

W chwili wydania przywileju w dzielnicy sta\u0142o ju\u017c 28 \u017cydowskich dom\u00f3w \u2013 na og\u00f3ln\u0105 liczb\u0119 596 w ca\u0142ym mie\u015bcie. W dokumencie zezwolono na wybudowanie dw\u00f3ch kolejnych przy ul. \u0141aziebnej. W 1631 roku podymne (podatek od zamieszkanego domu) op\u0142acano z 27 budynk\u00f3w nale\u017c\u0105cych do \u017cydowskich w\u0142a\u015bcicieli.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Centralnym miejscem dzielnicy \u017cydowskiej od pocz\u0105tku jej istnienia by\u0142a tzw. wielka synagoga. W sk\u0142ad zespo\u0142u b\u00f3\u017cniczego wchodzi\u0142y r\u00f3wnie\u017c: szko\u0142a talmudyczna, \u0142a\u017ania rytualna, dom gminny, rze\u017ania, piekarnia macy, jatki koszerne, szpital oraz szereg mniejszych b\u00f3\u017cnic cechowych, brackich i prywatnych. W 1689 roku w dzielnicy sta\u0142y 164 domy.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Dzielnica kilkakrotnie ulega\u0142a zniszczeniu podczas po\u017car\u00f3w w latach 1656, 1707, 1767 i 1790. Po po\u017carze w 1707 roku Stanis\u0142aw Leszczy\u0144ski zagrozi\u0142 \u017bydom usuni\u0119ciem ich z miasta, je\u015bli w kr\u00f3tkim czasie nie odbuduj\u0105 swojej ulicy prowadz\u0105cej od rynku do Bramy Ko\u015bcia\u0144skiej. Dzi\u0119ki pomocy udzielonej przez zarz\u0105dc\u0119 Leszna Behrenda Lehmanna (\u017byda z Drezna), gminie uda\u0142o si\u0119 odzyska\u0107 dawny stan posiadania. W 1720 roku ponownie otwarto dom nauki (bet ha-midrasz), a w 1721 roku po\u015bwi\u0119cono synagog\u0119.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"\"<\/a>
Widok Leszna w 1740 roku wg rysunku F.B. Wernera; kon. XIX w.; Muzeum Okr\u0119gowe w Lesznie; ML74<\/figcaption><\/figure>\r\n

W 1740 roku w Lesznie naliczono 583 domy nale\u017c\u0105ce do chrze\u015bcijan i 95 do \u017byd\u00f3w. W 1742 roku po raz pierwszy wymieniona zosta\u0142a ulica Wi\u0119zienna (Stockgasse). Wcze\u015bniej \u017bydzi mieszkali ju\u017c przy ulicach: Ko\u015bcia\u0144skiej (Kostenerstra\u00dfe), \u0141aziebnej (Baderstra\u00dfe) i Wa\u0142owej (Walgasse) \u2013 od 1626 roku, Marstallplatz (inaczej Herren Marstall) \u2013 od 1661 roku, Ma\u0142ej Ko\u015bcia\u0144skiej (Kleinen Kostenergasse) \u2013 od 1664 roku, Grodzkiej (Mittel Herrengasse) – od 1680 roku, \u017bydowskiej (Judengasse) \u2013 od 1681 roku i Tylnej (Hintergasse).<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

W 1767 roku, tu\u017c przed kolejnym po\u017carem miasta, w \u017cydowskim kwartale znajdowa\u0142o si\u0119 328 dom\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci zamieszka\u0142ych przez \u017byd\u00f3w. Po\u017car, kt\u00f3ry wybuch\u0142 10 sierpnia 1767 roku strawi\u0142 ca\u0142\u0105 dzielnic\u0119. Ponownie sp\u0142on\u0119\u0142a synagoga, jatki mi\u0119sne i dwa szpitale. Ocala\u0142 tylko jeden \u017cydowski dom usytuowany w s\u0105siedztwie wa\u0142\u00f3w miejskich.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Gmina szybko przyst\u0105pi\u0142a do naprawiania szk\u00f3d. Ju\u017c w 1769 roku stan\u0105\u0142 budynek bet ha-midraszu. Pod koniec tego roku wydano pozwolenie na odbudow\u0119 wielkiej synagogi, kt\u00f3rej remont zako\u0144czono w 1772 roku. W miejsce dw\u00f3ch poprzednich szpitali wzniesiono jeden wi\u0119kszy przy ulicy Wa\u0142owej \u2013 odbudowany w tym samym miejscu po kolejnym po\u017carze w 1790 roku. W 1786 roku poza g\u0142\u00f3wn\u0105 b\u00f3\u017cnic\u0105 \u017bydzi posiadali trzy du\u017ce synagogi i kilka pomniejszych dom\u00f3w modlitwy, a tak\u017ce s\u0142awn\u0105 akademi\u0119 talmudyczn\u0105 i szereg budynk\u00f3w zwi\u0105zanych z funkcjonowaniem \u017cydowskiej wsp\u00f3lnoty.<\/p>\r\n

\"\"<\/a>
Widok Leszna, autor nieznany; ok. 1793 r.; miedzioryt; Muzeum Okr\u0119gowe w Lesznie; ML77<\/figcaption><\/figure>\r\n\r\n\r\n\r\n

Skutki po\u017caru w 1790 roku, ostatniego jaki w tej skali nawiedzi\u0142 Leszno, by\u0142y ogromne. W mie\u015bcie naliczono 718 budynk\u00f3w spalonych i 481 spustoszonych. W\u015br\u00f3d nich synagog\u0119 i po\u0142o\u017cone w jej s\u0105siedztwie budynki gminne, dom badawczy, jatki mi\u0119sne przy ulicy Ko\u015bcia\u0144skiej, mykw\u0119 (\u0142a\u017ani\u0119 rytualna) przy ulicy Wi\u0119ziennej, szpital, rze\u017ani\u0119 znajduj\u0105c\u0105 si\u0119 przed Bram\u0105 Ko\u015bcia\u0144sk\u0105 i dwa domy cmentarne przy \u00f3wczesnej Wolfsruhmerstra\u00dfe (obecnie Aleja Jana Paw\u0142a II). Do odbudowy synagogi przyst\u0105piono w 1796 roku. Po\u015bwi\u0119cenie nowego gmachu nast\u0105pi\u0142o 2 marca 1799 roku. Wcze\u015bniej zdo\u0142ano odbudowa\u0107 dwa domy nauki, \u0142a\u017ani\u0119, szpital oraz wspomnian\u0105 rze\u017ani\u0119 i domy przedpogrzebowe.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

\"Widok<\/a>
Synagoga w Lesznie, koniec XIX w.; Muzeum Okr\u0119gowe w Lesznie; nr inw. MLH 250<\/figcaption><\/figure>\r\n

W 1793 roku \u017bydzi posiadali w granicach swojego kwarta\u0142u 196 dom\u00f3w mieszkalnych (chrze\u015bcijanie 62). Najwi\u0119cej \u017cydowskich dom\u00f3w by\u0142o po\u0142o\u017conych przy ul. Ko\u015bcia\u0144skiej (50) i Wi\u0119ziennej (36). W 1805 roku \u017bydzi byli w\u0142a\u015bcicielami 135 dom\u00f3w, w tym 30 przy ul. Ko\u015bcia\u0144skiej i 29 przy ul. Wi\u0119ziennej. W\u0142asno\u015b\u0107 chrze\u015bcijan stanowi\u0142y 53 budynki.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n

Po 1790 roku \u017bydzi coraz cz\u0119\u015bciej podejmowali pr\u00f3by nabywania nieruchomo\u015bci poza \u201egettem\u201d, napotykaj\u0105c jednak na szereg ogranicze\u0144. W obr\u0119bie zamieszkiwanej przez nich dzielnicy uniemo\u017cliwiano im nabywanie posesji od chrze\u015bcijan i zmuszano do zabudowywania pogorzelisk. Dopiero po 1848 roku, z chwil\u0105 og\u0142oszenia r\u00f3wnouprawnienia \u017byd\u00f3w w Kr\u00f3lestwie Prus, wyznawcy judaizmu mogli swobodnie osiedla\u0107 si\u0119 w ca\u0142ym mie\u015bcie.<\/p>\r\n